అప్పటి ఫ్రెండ్‌షిప్ ఎక్కడ.. ఇరాన్, భారత్‌కు మధ్య దూరానికి 5 కారణాలివే!

భారత్, ఇరాన్ మధ్య దశాబ్దాల కాలంగా కొనసాగుతున్న చారిత్రక, సాంస్కృతిక సంబంధాలు ఇటీవల కొన్ని దౌత్య, ఆర్థిక కారణాల వల్ల ఒడిదుడుకులకు లోనవుతున్నాయి. యూపీఏ, ఎన్డీయే ప్రభుత్వాల హయాంలో ఇరాన్‌తో భారత దౌత్య సంబంధాలలో వచ్చిన మార్పులు ప్రపంచ రాజకీయల్లో ఒక ఆసక్తికరమైన అంశం. యూపీఏ కాలంలో ఇంధన అవసరాల కోసం ఇరాన్ ఒక కీలక భాగస్వామి. కానీ ఎన్డీయే హయాంలో భారత్ తన ఇంధన వనరులను రష్యా నుండి కొనుగోళ్లు, అమెరికాతో వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాన్ని బలోపేతం చేసుకోవడం వల్ల ఇరాన్‌తో దూరం పెరిగింది. మన్మోహన్ సింగ్ నేతృత్వంలోని యూపీఏ కాలంలో ఇరాన్ కీలక భాగస్వామిగా ఉండగా, మోదీ ఎన్డీయే సర్కార్ కాలంలో కొన్ని సవాళ్లు ఎదురయ్యాయి. దీంతో మనకు ఇరాన్‌కు దూరం పెరిగింది. దానికి కారణాలివే.

1. అమెరికా ఆంక్షల ప్రభావం 
యూపీఏ హయాంలో కూడా అమెరికా ఆంక్షలు ఉన్నప్పటికీ, భారత్ 'రూపాయి-రియాల్' చెల్లింపు వ్యవస్థ ద్వారా ఇరాన్ నుండి చమురును దిగుమతి చేసుకునేది. అయితే, 2018లో ట్రంప్ ప్రభుత్వం JCPOA (అణు ఒప్పందం) నుండి వైదొలిగి కఠినమైన ఆంక్షలు విధించడంతో ఎన్డీయే ప్రభుత్వం ఇరాన్ నుండి చమురు కొనుగోళ్లను పూర్తిగా నిలిపివేయాల్సి వచ్చింది. 2025-26 నాటికి అమెరికా విధిస్తున్న 25% సెకండరీ టారిఫ్‌ల భయంతో భారతీయ బ్యాంకులు, కంపెనీలు ఇరాన్‌తో వ్యాపారం చేయడానికి వెనుకాడటం సంబంధాలు దెబ్బతినడానికి ప్రధాన కారణమైంది.

2. ఇజ్రాయెల్‌తో పెరుగుతున్న వ్యూహాత్మక బంధం
యూపీఏ కాలంలో భారత్ పశ్చిమాసియా విషయంలో కొంత తటస్థంగా ఉండేది. కానీ ఎన్డీయే ప్రభుత్వ హయాంలో ఇజ్రాయెల్‌తో రక్షణ, సాంకేతిక రంగాల్లో సంబంధాలు శిఖర స్థాయికి చేరాయి. ఇజ్రాయెల్, ఇరాన్ బద్ధశత్రువులు కావడంతో, భారత్ ఇజ్రాయెల్‌కు దగ్గరవ్వడాన్ని ఇరాన్ సహించడంలేదు. ముఖ్యంగా 2024-26 మధ్య జరిగిన ఇరాన్-ఇజ్రాయెల్ యుద్ధ పరిణామాల్లో భారత్ ఇజ్రాయెల్‌కు మద్దతుగా ఉండటం దౌత్యపరమైన అగాధాన్ని పెంచింది.

3. చాబహార్ ఓడరేవు ప్రాజెక్టులో జాప్యం
చాబహార్ ఓడరేవు అభివృద్ధికి యూపీఏ కాలంలో పునాదులు పడినప్పటికీ, ఎన్డీయే హయాంలో ఆంక్షల భయంతో ఈ ప్రాజెక్టు మందగించింది. భారత్ నిధుల విడుదలలో జాప్యం చేయడంతో ఇరాన్ అసంతృప్తికి లోనై, కొన్ని రైల్వే ప్రాజెక్టుల నుండి భారత్‌ను పక్కన పెట్టింది. ఇదే సమయంలో ఇరాన్ చైనాతో 25 ఏళ్ల వ్యూహాత్మక ఒప్పందం కుదుర్చుకోవడం భారత్‌కు పెద్ద ఎదురుదెబ్బగా మారింది.

4. మారుతున్న ప్రపంచ సమీకరణాలు
2026నాటికి ప్రపంచం రెండు గ్రూపులుగా విడిపోయింది. ఇరాన్ పూర్తిగా రష్యా-చైనా కూటమిలోకి వెళ్లగా, భారత్ అమెరికా నేతృత్వంలోని Quad, ఇతర పాశ్చాత్య కూటములతో సన్నిహితంగా ఉంటోంది. ఈ భౌగోళిక రాజకీయ వైరుధ్యాలు ఇరు దేశాల మధ్య గతంలో ఉన్న సాన్నిహిత్యాన్ని తగ్గించాయి.

5. అంతర్గత, మానవ హక్కుల అంశాలు
ఇరాన్‌లోని అంతర్గత నిరసనలపై ఐక్యరాజ్యసమితిలో జరిగిన ఓటింగ్ వంటి సందర్భాల్లో భారత్ అనుసరించిన వైఖరి కూడా ఇరాన్‌కు కొంత ఆగ్రహాన్ని కలిగించింది. గతంలో ఉన్న చారిత్రక బంధం కంటే ప్రస్తుత ఆర్థిక, రక్షణ ప్రయోజనాలే ఎన్డీయే విదేశీ విధానాన్ని శాసిస్తున్నాయి.